Czy badania lekarskie przy umowie zlecenie są obowiązkowe?
mowa zlecenie podlega przepisom Kodeksu cywilnego, nie zaś Kodeksu pracy. Oznacza to, że standardowe zasady obowiązujące dla pracowników, takie jak obowiązkowe badania profilaktyczne, nie mają tu zastosowania automatycznego. Jednakże sytuacja zmienia się, gdy charakter wykonywanych czynności wiąże się z potencjalnym zagrożeniem zdrowia lub życia.
Badania lekarskie mogą być wymagane, gdy:
– zleceniobiorca ma styczność z maszynami, substancjami niebezpiecznymi lub innymi czynnikami szkodliwymi,
– istnieje realne ryzyko wypadku przy pracy,
– charakter zlecenia przypomina stosunek pracy (np. stałe godziny, nadzór przełożonego, miejsce pracy wyznaczone przez zleceniodawcę).
W takich sytuacjach Państwowa Inspekcja Pracy może uznać brak badań za naruszenie zasad bezpieczeństwa i pociągnąć zleceniodawcę do odpowiedzialności.
Kto decyduje o badaniach i kto za nie płaci?
Ocena, czy badania lekarskie są potrzebne, należy do zleceniodawcy. Powinien on przeprowadzić analizę ryzyka związanego z danym zleceniem i na tej podstawie zadecydować o potrzebie badań. W praktyce przyjmuje się, że jeśli zleceniodawca:
– wymaga przedstawienia orzeczenia lekarskiego,
– przewiduje pracę w warunkach mogących negatywnie wpłynąć na zdrowie,
– narzuca określony sposób wykonania zlecenia, to powinien również pokryć koszt badań.
Choć nie istnieje jednoznaczny przepis nakładający ten obowiązek, najlepszą praktyką jest ujęcie tej kwestii w samej umowie zlecenia. Można w niej zawrzeć zapisy:
– o zakresie wymaganych badań i terminach ich wykonania,
– o tym, która strona pokrywa koszt badań,
– o konsekwencjach nieprzeprowadzenia badań (np. odstąpienie od umowy).
Kiedy badania nie są potrzebne?
Są sytuacje, w których badania lekarskie mogą być uznane za zbędne. Dotyczy to przede wszystkim zleceń, które:
– mają charakter incydentalny lub jednorazowy,
– nie wiążą się z ryzykiem zawodowym,
– są wykonywane w formie zdalnej lub administracyjno-biurowej,
– nie wymagają obecności w siedzibie zleceniodawcy ani pracy fizycznej.
Jednak nawet w takich przypadkach zleceniodawca powinien wykazać, że przeanalizował ryzyko i świadomie uznał brak konieczności przeprowadzenia badań. Brak udokumentowanej oceny ryzyka może zostać negatywnie oceniony przez inspektora PIP.
Odpowiedzialność zleceniodawcy za brak badań
Brak badań może mieć poważne konsekwencje prawne i finansowe. W sytuacji, gdy zleceniobiorca ulegnie wypadkowi przy pracy, praca będzie wykonywana w warunkach zagrażających zdrowiu lub PIP stwierdzi brak stosownych badań lub nieprzestrzeganie zasad BHP zleceniodawca może:
– otrzymać grzywnę w wysokości od 1000 do 30 000 zł,
– zostać pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej lub karnej,
– mieć przekwalifikowaną umowę zlecenie w stosunek pracy, z wszystkimi wynikającymi z tego obowiązkami.
Odpowiedzialność ta obejmuje nie tylko finansowe konsekwencje, ale także ryzyko procesów sądowych i roszczeń odszkodowawczych ze strony zleceniobiorcy lub jego rodziny.
Jak zabezpieczyć się przed konsekwencjami
Aby uniknąć problemów prawnych i finansowych, zleceniodawca powinien:
– sporządzić ocenę ryzyka zawodowego nawet w przypadku umowy cywilnoprawnej,
– w przypadku zagrożeń – wymagać badań i określić to w dokumentacji,
– archiwizować skierowania na badania i orzeczenia lekarskie,
– traktować zleceniobiorców na równi z pracownikami, gdy warunki pracy są zbliżone.
Takie podejście nie tylko minimalizuje ryzyko, ale również buduje pozytywny wizerunek firmy jako odpowiedzialnego zleceniodawcy.
Co z orzeczeniem lekarskim – jak powinno wyglądać i co zawierać?
Jeśli badania lekarskie zostały uznane za konieczne, należy zadbać o prawidłowy obieg dokumentacji. Orzeczenie lekarskie powinno zawierać:
– dane osoby badanej,
– określenie zdolności (lub przeciwwskazań) do wykonywania pracy na danym stanowisku,
– datę ważności orzeczenia,
– dane jednostki medycyny pracy i lekarza.
Zleceniodawca powinien przechowywać orzeczenie w aktach związanych ze współpracą, nie dopuszczać do pracy osoby bez ważnego orzeczenia i okresowo sprawdzać aktualność dokumentów, jeśli zlecenie ma charakter długoterminowy.
Zignorowanie tych kwestii może zostać potraktowane jako rażące zaniedbanie w zakresie zapewnienia bezpiecznych warunków pracy.
Chociaż umowa zlecenie nie wiąże się bezpośrednio z obowiązkami wynikającymi z Kodeksu pracy, to jednak w wielu przypadkach zleceniodawca powinien zadbać o bezpieczeństwo zleceniobiorcy w niemal identycznym zakresie. Badania lekarskie mogą być wymagane, a ich brak może skutkować poważnymi konsekwencjami. Dlatego warto podejść do tematu z należytą starannością, ocenić ryzyko, ustalić warunki współpracy w umowie i zabezpieczyć się dowodowo na wypadek kontroli lub roszczeń. Tylko wtedy współpraca będzie nie tylko skuteczna, ale też bezpieczna i zgodna z prawem.
